کشتار جمعه سیاه؛ ضربهای که مشروعیت شاه را فرو ریخت
حجتالاسلام و المسلمین «مهدی عبدی» رئیس شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی استان کرمانشاه در گفتوگو با خبرنگار تابناک در استان کرمانشاه، با اشاره به سالروز قیام ۱۷ شهریور، اظهار کرد: قیام ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ (جمعه سیاه) در تهران و چند شهر دیگر روی داد و نقطه عطفی در سقوط نظام پهلوی به شمار میآید. پس از ۱۷ شهریور، با وجود حکومت نظامی، خبر کشتار بسیار سریع پخش شد. عکسها، روایت شاهدان عینی و شمار کشتهها به سرعت به نماد ظلم حکومت تبدیل و رسانههای غیررسمی توانستند افکار عمومی را بسیج کنند، اعتصابات را گسترش و انسجام مخالفان را افزایش دهند. این تجربه نشان داد که در عصر ارتباطات، سانسور رسمی نمیتواند مانع گردش اطلاعات شود.
وی با اشاره به حضور برخی افسران ارتش برای شخص شاه، افزود: ارتش برای محمدرضا شاه فقط یک نهاد نظامی نبود، بلکه ستون اصلی بقای سلطنت و ابزار کنترل سیاسی بود. شاه خود را فرمانده کل قوا و پدر ارتش میدانست.
رئیس شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی استان کرمانشاه با بیان اینکه حضور افسران در جبهه مخالف، این تصور را که ارتش یکپارچه و وفادار است فرو ریخت، ادامه داد: از نظر روانی، شاه دچار بیاعتمادی به فرماندهان و بدنه ارتش شد. این بیاعتمادی به پاکسازیها، جابهجایی فرماندهان و افزایش نظارت ساواک بر ارتش انجامید، اما همزمان انسجام نیروهای مسلح را بیشتر تضعیف کرد.
وی اضافه کرد: از نظر سیاسی نیز این حضور پیام مهمی داشت، انقلاب دیگر فقط یک حرکت تودهای و خیابانی نبود، بلکه بخشی از ماشین حکومت نیز در حال جدا شدن از شاه بود. این موضوع به مخالفان اعتمادبهنفس بیشتری داد و مشروعیت رژیم را نزد حامیان داخلی و خارجی آن کاهش داد.
حجتالاسلام والمسلمین عبدی با اشاره به نقش رسانهها و آگاهی افکار عمومی در قیام ۱۷ شهریور، تصریح کرد: در آن مقطع، رسانههای رسمی ایران مانند رادیو تلویزیون ملی، روزنامه اطلاعات و کیهان تحت کنترل شدید دولت بودند و عمدتاً روایت حکومت را بازتاب میدادند یا اخبار اعتراضات را سانسور میکردند. اما این به معنای بیاطلاعی مردم نبود.
وی در ادامه یادآور شد: شبکههای غیررسمی نیز نقش اصلی را در اطلاعرسانی ایفا میکردند همچنین مساجد و روحانیون، خبرهای موثق را به صورت شفاهی منتقل میکردند. نوارهای کاست سخنرانیها، بهویژه سخنرانیهای امام خمینی، دستبهدست میشد. اعلامیههای زیرزمینی و شبنامهها در بازار و محلهها توزیع میگردید. رادیوهای فارسیزبان خارجی مانند بیبیسی و صدای آمریکا نیز اخبار را به داخل ایران میرساندند.
رئیس شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی استان کرمانشاه تصریح کرد: حکومت پهلوی در آن مقطع با موجی از اعتراضات سراسری روبهرو بود که پس از واقعه سینما رکس و تغییر دولت تشدید شده بود. از دید شاه و اطرافیانش، ادامه اعتراضات میتوانست به فروپاشی کامل نظم منجر شود. آنها نگران نفوذ گروههای چریکی، کمونیستها و اسلامگرایان بودند و تصور میکردند که با یک سرکوب قاطع میتوانند معترضان را بترسانند و اوضاع را آرام کنند.
وی در ادامه بیان کرد: اعلام حکومت نظامی در تهران و چند شهر دیگر در صبح ۱۷ شهریور، زمینهساز رویارویی خونین در میدان ژاله شد. اما نتیجه دقیقاً برعکس انتظار بود: کشتار جمعه سیاه، مشروعیت اخلاقی شاه را نزد بخش بزرگی از مردم و حتی متحدان خارجی از بین برد و اپوزیسیون پراکنده را متحد کرد.
حجتالاسلام والمسلمین عبدی با اشاره به این موضوع که امام خمینی (ره) و دیگر رهبران مخالف، این واقعه را نماد غیرقابلبخشش بودن رژیم دانستند، تصریح کرد: اعتصابات و تظاهرات گستردهتر شد و روند انقلاب شتاب گرفت؛ بنابراین سرکوب ۱۷ شهریور قدرت شاه را تثبیت نکرد، بلکه بذر اعتراضات بعدی و فروپاشی نهایی نظام پهلوی را کاشت.
وی افزود: پس از ۱۷ شهریور، این ظاهر بهتدریج فرو ریخت؛ حکومت نظامی در شهرهای بزرگ برقرار شد و اختیارات ارتش افزایش یافت. دادگاههای نظامی جایگزین محاکم عادی برای محاکمه معترضان شدند. سیاست مماشات دولت شریفامامی نتوانست بحران را مهار کند و در نهایت در ۱۴ آبان ۱۳۵۷ دولت نظامی غلامرضا ازهاری روی کار آمد.
رئیس شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی استان کرمانشاه همچنین یادآور شد: مجلس و نهادهای مشروطه به حاشیه رانده شدند و تصمیمگیری به شورای امنیت و ارتش سپرده شد. به این ترتیب، ۱۷ شهریور نقطه پایان «روکش مشروطه» و آغاز نظامیگری آشکار بود. شاه دیگر به اصلاحات نمایشی و مذاکره با مخالفان امیدی نداشت و بهجای آن به سرکوب متوسل شد، اما این روند نهتنها رژیم را نجات نداد، بلکه شکاف بین حکومت و جامعه را عمیقتر کرد.
وی با اشاره به درسهای قیام ۱۷ شهریور برای تحلیل تحولات سیاسی معاصر اشاره کرد و افزود: سرکوب بدون اصلاحات واقعی نتیجه معکوس دارد، خشونت دولتی اگر با پاسخ به مطالبات مردم همراه نباشد، اعتراضات را رادیکالتر میکند و به نماد ظلم تبدیل میشود.
حجتالاسلام والمسلمین عبدی با بیان اینکه نقش رسانه و روایتسازی تعیینکننده است، حتی با وجود سانسور، جریانهای غیررسمی اطلاعرسانی میتوانند افکار عمومی را بسیج کنند، تاکید کرد: بنابراین تحلیلگران باید به شبکههای اجتماعی، رسانههای جایگزین و ارتباطات غیررسمی توجه کنند. وفاداری نیروهای مسلح یک متغیر کلیدی است، هر نشانهای از شکاف در ارتش یا نیروهای امنیتی باید جدی گرفته شود؛ زیرا میتواند معادله قدرت را بهسرعت تغییر دهد.
وی در ادامه خاطرنشان کرد: مشروعیت از کارآمدی و پاسخگویی میآید، نه از اجبار، حکومتی که نتواند مطالبات اقتصادی، سیاسی و فرهنگی مردم را پاسخ دهد، با هر میزان سرکوب نیز پایدار نخواهد ماند. تحلیل تحولات نباید به توطئه خارجی تقلیل یابد، عوامل داخلی مانند نارضایتی عمومی، شکافهای طبقاتی، ضعف نهادهای مدنی و ناکارآمدی دولت نقش اصلی را در بحرانها ایفا میکنند.
رئیس شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی استان کرمانشاه همچنین گفت: قیام ۱۷ شهریور نشان داد که گذار از اقتدارگرایی به ثبات از طریق خشونت ممکن نیست، بلکه تنها با ایجاد نهادهای پاسخگو و مشارکت واقعی مردم در قدرت امکانپذیر است.
انتهای پیام/