علی(ع)، الگویی که تاریخ هنوز به آن نرسیده است

به گزارش خبرنگار تابناک در استان خراسان رضوی، بیست‌ویکم ماه رمضان در حافظه تاریخی مسلمانان، تنها یک تاریخ در تقویم مذهبی نیست؛ بلکه نقطه‌ای نمادین در تاریخ اندیشه اسلامی است که با شهادت امام علی(ع)، یکی از بنیادین‌ترین الگوهای عدالت و حکمرانی اخلاقی در جهان اسلام، پیوند خورده است. این شب برای بسیاری از جوامع اسلامی، به‌ویژه در سنت شیعی، زمان بازاندیشی در نسبت میان قدرت، عدالت و معنویت به شمار می‌آید.

امام علی(ع) در تاریخ اسلام تنها به‌عنوان نخستین امام شیعیان شناخته نمی‌شود؛ بلکه او نماینده نوعی از فهم سیاست است که در آن، اخلاق و عدالت نه ابزار قدرت بلکه معیار مشروعیت آن به حساب می‌آید. مجموعه نامه‌ها و خطبه‌های او در نهج‌البلاغه، به‌ویژه نامه مشهور به مالک اشتر، تصویری از حکمرانی ارائه می‌دهد که در آن رعایت حقوق مردم، مبارزه با فساد و حفظ کرامت انسانی در مرکز تصمیم‌گیری سیاسی قرار دارد. از همین روست که بسیاری از اندیشمندان مسلمان و حتی پژوهشگران غیرمسلمان، اندیشه سیاسی امام علی را یکی از نخستین الگوهای «حکمرانی عدالت‌محور» در تاریخ تمدن اسلامی دانسته‌اند.

واقعه شهادت او در مسجد کوفه نیز صرفاً یک رخداد تاریخی نیست؛ بلکه نمادی از تقابل دو قرائت از قدرت در تاریخ اسلام است: قرائتی که عدالت و تقوا را محور حکومت می‌داند و قرائتی که قدرت را به ابزاری برای غلبه سیاسی تقلیل می‌دهد. از این منظر، ۲۱ رمضان نه‌فقط یادآور فقدان یک شخصیت تاریخی، بلکه یادآور چالش دائمی میان اخلاق و سیاست در تاریخ جوامع اسلامی است.

آیین‌های سوگواری که در شب‌های نوزدهم تا بیست‌وسوم رمضان در شهرهای مختلف برگزار می‌شود نیز صرفاً مراسمی آیینی نیستند؛ بلکه نوعی بازتولید اجتماعی حافظه تاریخی محسوب می‌شوند. شب‌های احیا، قرائت دعاهایی چون جوشن کبیر، مراسم قرآن به سر گرفتن و... در واقع سازوکاری فرهنگی برای انتقال مفاهیمی چون عدالت‌خواهی، مظلومیت و مسئولیت اخلاقی به نسل‌های بعدی است. این آیین‌ها به جامعه یادآوری می‌کنند که سوگ برای امام علی(ع) تنها سوگ برای یک فرد نیست، بلکه سوگ برای آرمانی است که همواره در معرض فراموشی قرار دارد.

در این میان، پیوند دادن این شب‌ها با تحولات سیاسی معاصر نیز پدیده‌ای است که در تاریخ جوامع مذهبی سابقه‌ای طولانی دارد. در بسیاری از کشورها، شخصیت‌های سیاسی و رهبران مذهبی تلاش کرده‌اند با ارجاع به الگوی امام علی(ع)، مشروعیت اخلاقی برای کنش سیاسی خود تعریف کنند یا رخدادهای معاصر را در چارچوب روایت‌های تاریخی اسلام تفسیر کنند. این امر نشان می‌دهد که میراث علی(ع) همچنان در عرصه عمومی و سیاسی جهان اسلام حضوری فعال دارد.

با این حال، اهمیت واقعی یادکرد از شهادت امام علی(ع) زمانی آشکار می‌شود که این میراث از سطح شعارهای سیاسی فراتر رود و به معیار نقد قدرت و اصلاح اجتماعی تبدیل شود. عدالت علوی تنها در سوگواری‌ها یا خطابه‌ها زنده نمی‌ماند؛ بلکه در نحوه مواجهه با فساد، تبعیض و نابرابری در جامعه معنا پیدا می‌کند.

از این منظر، شب بیست‌ویکم رمضان فرصتی است برای بازاندیشی در این پرسش بنیادین که اگر علی(ع) نماد عدالت است، جامعه اسلامی امروز تا چه اندازه به آن الگو نزدیک شده است. پاسخ به این پرسش شاید دشوار باشد، اما همین پرسشگری است که یاد و نام امام علی(ع) را از یک خاطره تاریخی به یک افق اخلاقی برای آینده تبدیل می‌کند

یادداشت: مریم اصغری

انتهای پیام/